راز خرابیهای گسترده زلزله کوچک ایتالیا/ روایت یک استاد دانشگاه از رخداد ناپل
مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی، در گفتوگو با خبرآنلاین با تشریح ویژگیهای این زمینلرزه میگوید: برخلاف تصور عمومی، شدت خسارت تنها به بزرگی زلزله وابسته نیست و مجموعهای از عوامل زمینشناسی، لرزهای و شهری میتواند اثر یک زلزله متوسط را به شکل چشمگیری افزایش دهد.
او توضیح میدهد که اگرچه یک زمینلرزه ۴.۷ ریشتری در مقایسه با زلزلههای بزرگ زمینساختی انرژی کمتری آزاد میکند، اما در این رخداد چند عامل همزمان باعث تشدید حرکت زمین و افزایش خسارتها شد.
شتابی نزدیک به جاذبه زمین؛ ویژگی کمسابقه زلزله ناپل
زارع نخستین عامل را ژرفای بسیار کم کانون زلزله عنوان میکند و میگوید: کانون این زمینلرزه تنها حدود سه کیلومتر عمق داشت. در چنین شرایطی، امواج لرزهای پیش از رسیدن به سطح زمین، انرژی بسیار کمی را از دست میدهند و به همین دلیل شدت لرزش در محدوده کانونی به شکل محسوسی افزایش پیدا میکند.
به گفته او، همین موضوع موجب شد مناطقی مانند پوزولی، باگنولی و غرب ناپل که در نزدیکی کانون قرار داشتند، شتاب زمین بسیار بالایی را تجربه کنند.
زارع با اشاره به دادههای ثبتشده میگوید: بیشینه شتاب زمین در نزدیکی کانون به ۹۶ درصد شتاب جاذبه زمین (۰.۹۶g) رسید؛ رقمی که تقریباً با شتاب جاذبه برابری میکند. اگرچه این شتاب دوام زیادی نداشت، اما همان مدت کوتاه نیز برای ایجاد آسیبهای موضعی به ساختمانها، بهویژه نماها و اجزای غیرسازهای، کافی بود.
او البته تأکید میکند که این شدت لرزش تنها در محدودهای کوچک رخ داده است؛ بهطوری که در فاصله حدود یک و نیم کیلومتری از کانون، بیشینه شتاب به حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد شتاب جاذبه کاهش یافته و در فاصلههای بیشتر، شدت لرزش بهطور محسوسی افت کرده است.
تفاوت زلزلههای کامپی فلگری با زلزلههای معمول
زارع در ادامه به تفاوت ماهیت این زمینلرزه با زلزلههای متعارف اشاره میکند و میگوید: برخلاف زمینلرزههای معمول که در نتیجه گسیختگی گسلها در اعماق پوسته زمین ایجاد میشوند، زلزلههای منطقه کامپی فلگری حاصل پدیدهای موسوم به «برادیلرزه» هستند.
به گفته او، برادیلرزه به حرکت آهسته و تدریجی پوسته زمین گفته میشود که به دلیل افزایش فشار سیالات، گازها، آبهای هیدروترمال و ماگما در زیر کالدرای آتشفشانی رخ میدهد. این فرآیند با دورههای متناوب بالاآمدگی و فرونشست زمین همراه است و میتواند زمینلرزههایی کمعمق اما با فرکانس بالا ایجاد کند.
زارع توضیح میدهد که این امواج پرفرکانس بهویژه با ساختمانهای قدیمی و کمارتفاع که در بافت تاریخی شهرهای ایتالیا فراوان هستند، وارد پدیده رزونانس میشوند و شدت آسیب را افزایش میدهند.
به گفته این زلزلهشناس، بخش زیادی از ساختمانهای تاریخی این منطقه از مصالح بنایی غیرمسلح، سنگهای توفی و نماهای گچی ساخته شدهاند؛ سازههایی که در برابر لرزشهای کمعمق و پرشتاب مقاومت چندانی ندارند. در نتیجه، حتی اگر ساختمان بهطور کامل فرو نریزد، ترکخوردگی دیوارها، جدا شدن نماها و آسیبهای موضعی بهراحتی رخ میدهد.
زارع همچنین به نقش شرایط زمینشناسی منطقه اشاره میکند و میگوید خاکهای نرم آتشفشانی که دهانه کالدرا را پر کردهاند، هنگام عبور امواج لرزهای باعث تشدید حرکت زمین میشوند. این خاکها علاوه بر افزایش دامنه لرزش، مدت زمان تکانها را نیز نسبت به مناطق دارای سنگ بستر سخت طولانیتر میکنند و همین موضوع یکی دیگر از دلایل خسارت بیشتر این زلزله بوده است.
او در پایان تأکید میکند که کامپی فلگری یکی از پرجمعیتترین دهانههای آتشفشانی فعال جهان است و حدود ۵۰۰ هزار نفر در محدوده این کالدرا زندگی میکنند. به گفته زارع، استقرار مستقیم شبکههای برق فشارقوی، خطوط حملونقل شهری و دیگر زیرساختهای حیاتی بر روی این پهنه فعال باعث شد لرزشهای این زمینلرزه علاوه بر آسیب به ساختمانها، به اختلال گسترده در برقرسانی و توقف بخشی از حملونقل عمومی نیز منجر شود. به همین دلیل، زلزله ۴.۷ ریشتری ناپل بار دیگر نشان داد که شدت خسارت یک زمینلرزه تنها به عدد بزرگی آن وابسته نیست، بلکه عمق کانون، ویژگیهای زمین، نوع ساختوساز و تراکم جمعیت نیز نقشی تعیینکننده در پیامدهای آن دارند.
۴۷۴۷